PANIMULA: Ang Pagtakas sa Kawayan, Isabela

Hapon ng Hunyo 2018. Sa isang liblib na barangay sa Kawayan, Isabela, nabasag ang katahimikan ng isang tagpo na tila hango sa pelikula, ngunit sa kasamaang palad ay totoo.

Isang babae, gusgusin, namamaga ang pisngi, at nanginginig ang buong katawan, ang nakitang tumatakbo palabas ng isang bahay. Mahigpit ang yakap niya sa kanyang apat na taong gulang na anak na lalaki. Bawat hakbang niya ay puno ng takot. Bawat lingon niya sa likod ay puno ng pangamba. Alam niyang sa sandaling maabutan siya ng lalaking nasa loob ng bahay na iyon, maaaring huling hininga na niya ang kanyang malalanghap.

Ang babaeng ito ay si Edna Murilo. At ang lalaking tinatakasan niya ay ang kanyang asawa, si Bobby Mourillo.

Sa mata ng mga kapitbahay, isa lamang itong karaniwang away-mag-asawa. Ngunit ang hindi nila alam, ang pagtakas na ito ay ang dulo ng limang taong kalbaryo. Ito ang pagtatapos ng isang kasunduan na sinelyuhan hindi ng pag-ibig, kundi ng kasakiman. Ito ang kwento ng isang anak na ipinagbili ng kanyang sariling mga magulang kapalit ng kapirasong lupa.

KABANATA 1: Ang Kasunduan sa Dilim (2013)

Babalikan natin ang taong 2013. Si Edna ay 19 na taong gulang pa lamang noon—puno ng pangarap, puno ng buhay. Ngunit ang kanyang kapalaran ay hindi hawak ng kanyang mga kamay. Hawak ito ng kanyang mga magulang na sina Isagani at Marcy Villanueva.

Ang pamilya Villanueva ay nakatira sa lupang pagmamay-ari ng pamilya Mourillo, mga dayuhan mula sa Quezon na lumipat sa Isabela. Si Bobby Mourillo, 35 anyos noon, ay matagal nang may pagnanasa sa dalagang si Edna. Ngunit dahil sa layo ng kanilang edad at sa kawalan ng interes ni Edna, hindi niya ito makuha sa santong dasalan.

Dito pumasok ang maruming laro ng tadhana at pera. May malaking utang ang pamilya Villanueva kay Bobby. Nakasangla ang kanilang kinabukasan. Nag-alok si Bobby ng isang kasunduan: “Ipakasal niyo sa akin si Edna, at ibibigay ko sa inyo ang titulo ng lupa. Wala na kayong utang, may lupa pa kayo.”

Para sa isang magulang na tunay na nagmamahal, walang halaga ng lupa ang katumbas ng kaligayahan ng anak. Ngunit para kina Isagani at Marcy, ito ay isang jackpot. Kinausap nila si Edna. Sa una, tumanggi ang dalaga. Umiyak. Nagmakaawa. “Nay, Tay, hindi ko po siya mahal. Matanda na siya. Gusto ko pa pong mag-aral.”

Ngunit ang sagot ng kanyang mga magulang ay pananakot: “Kapag hindi ka pumayag, palalayasin tayo dito. Sa kangkungan tayo pupulutin. Wala kang utang na loob kung hindi mo kami tutulungan.”

Sa huli, nanaig ang takot at ang maling konsepto ng “utang na loob.” Napilitang sumagot ng “Oo” si Edna.

KABANATA 2: Ang Kasal na Walang Ngiti

Dumating ang araw ng kasal. Nakasuot si Edna ng puting trahe de boda, pero mukha siyang nagluluksa. Walang kislap sa kanyang mga mata. Habang naglalakad sa altar, pakiramdam niya ay naglalakad siya patungo sa kanyang libingan.

Alam ng mga bisita ang totoo. Alam nilang transactional ang kasal. Pero walang kumibo. Para sa kanila, labas na sila sa gulo ng pamilya. Pagkatapos ng seremonya, lumipat sila sa bayan. Sa unang mga buwan, naging “maamo” si Bobby. Maaga umuuwi, nagdadala ng pasalubong. Sinusubukan niyang bilhin ang pagmamahal ni Edna. Pero ang puso ay hindi natuturuan. Nanatiling malamig si Edna.

Dahil dito, lumabas ang tunay na kulay ni Bobby. Ang dating maamo ay naging halimaw. Nagsimula sa pasaring. “Wala kang kwenta. Binili lang kita.” Sumunod ang sigaw. At hindi nagtagal, dumapo ang unang sampal.

KABANATA 3: Ang Impyerno sa Loob ng Bahay

Taong 2014 nang ipanganak si Carlo. Akala ni Edna, magbabago si Bobby kapag naging ama na ito. Pero lalo lang lumala ang sitwasyon. Ang iyak ng bata ay naging mitsa ng galit ni Bobby. Kapag pagod ito galing trabaho, si Edna ang punching bag.

Sa loob ng apat na taon, naging sunod-sunuran si Edna. Sa gabi, pinipilit siya ni Bobby na gampanan ang “tungkulin” ng asawa kahit labag sa kanyang kalooban. Isa itong uri ng marital rape na madalas ay hindi napapansin sa ating lipunan. Habang ginagawa ito ni Bobby, nakatingin lang si Edna sa kisame, lumuluha nang tahimik, hinihintay na matapos ang bangungot.

Sinubukan niyang magsumbong sa kanyang mga magulang. Umuwi siya kina Isagani at Marcy, pinakita ang mga pasa. Ang sagot ng mga ito? “Tiisin mo na lang. Hindi pa naililipat ang titulo ng lupa sa pangalan namin. Kapag hiniwalayan mo ‘yan, babawiin niya ang lupa.”

Doon namatay ang pag-asa ni Edna. Ang mga taong dapat na poprotekta sa kanya ay sila pang nagtutulak sa kanya pabalik sa apoy kapalit ng kapirasong lupa.

KABANATA 4: Ang Pagtatangka at ang Rebelasyon (Pebrero 2018)

Dumating ang punto na hindi na kaya ni Edna. Nagsimula siyang mag-ipon ng barya mula sa sukli sa palengke. Noong Pebrero 2018, habang tulog ang halimaw, binitbit niya si Carlo at tumakas. Naglakad siya sa dilim patungo sa bahay ng kanyang mga magulang. Sa isip niya: “Nailipat na ang titulo ng lupa. Siguro naman, tatanggapin na nila ako ngayon.”

Maling-mali siya. Pagdating niya sa bahay ng mga Villanueva, malamig pa rin ang pagtanggap. Walang yakap. Walang awa. At ang pinaka-masakit? Narinig niya ang tunog ng motor ni Bobby na papalapit. Tinawagan ng sarili niyang mga magulang si Bobby para isuko siya.

Nang gabing iyon, habang nagmamakaawa si Edna na huwag siyang ibalik, ibinagsak nina Isagani at Marcy ang bombang wawasak sa pagkatao ni Edna.

“Bakit hindi niyo ako mahal? Anak niyo ako!” sigaw ni Edna. Sumagot si Marcy nang walang gatol: “Hindi ka namin anak. Ampon ka lang. Iniwan ka lang sa amin ng isang estranghero noong dalawang taong gulang ka pa lang.”

Tila gumuho ang mundo ni Edna. Kaya pala. Kaya pala nagawa siyang ibenta. Kaya pala hindi nila ininda ang kanyang mga pasa. Kaya pala mas mahalaga ang lupa kaysa sa kanya. Dahil sa tingin nila, siya ay isang “investment” na napulot lang nila.

Dinala siya pauwi ni Bobby. At nang gabing iyon, naranasan ni Edna ang pinakamalalang bugbog sa kanyang buhay bilang parusa sa pagtakas. Halos hindi siya makabangon ng ilang araw.

KABANATA 5: Ang Pagbangon at ang Hustisya

Pero ang rebelasyon na iyon ang naging susi. Nawala ang “utang na loob” na gumagapos kay Edna. Nalaman niyang wala siyang obligasyon sa mga taong nanguha lang sa kanya.

Hunyo 2018. Sa tulong ng pagkakataon, nakatakas muli si Edna. Pero sa pagkakataong ito, hindi na siya pumunta sa mga magulang niya. Dumiretso siya sa Women’s Desk ng PNP.

Isinalaysay niya ang lahat. Sa tulong ng DSWD at PAO (Public Attorney’s Office), nagsampa siya ng kaso. Habang iniimbestigahan, lumabas ang isa pang baho ni Bobby. Natuklasan na kasal na pala si Bobby noong 2008 sa isang Vina Castillo sa Quezon. Hindi ito napawalang-bisa. Ibig sabihin: WALANG BISA ANG KASAL NILA EDNA. Bigamy ang ginawa ni Bobby.

Dahil dito, mas lumakas ang loob ni Edna. Kinasuhan si Bobby ng paglabag sa RA 9262 (Anti-Violence Against Women and Their Children Act). Kinasuhan naman sina Isagani at Marcy ng Human Trafficking dahil sa pagbebenta kay Edna kapalit ng lupa.

Ang Hatol (Nobyembre 2020) Matapos ang dalawang taong paglilitis, bumaba ang hatol.

Bobby Mourillo: GUILTY. 30 taong kulong.

Isagani at Marcy Villanueva: GUILTY sa Anti-Trafficking. Tig-20 taong kulong.

Sa loob ng korte, habang binabasa ang hatol, hindi na umiyak si Edna. Nakatingin lang siya sa mga taong sumira ng buhay niya. Wala na siyang naramdamang takot. Ang naramdaman niya ay Laya.

KABANATA 6: Ang Bagong Simula at Tunay na Pag-ibig

Matapos ang bagyo, sumikat din ang araw. Sa tulong ng DSWD, nakapagsimula muli si Edna. Nagtrabaho siya sa isang patahian. Binuhay niya si Carlo nang mag-isa, puno ng pagmamahal, malayo sa karahasan.

Taong 2024, nakilala niya si Junbert Maniego. Isang mekaniko. Simple. Walang lupa, walang yaman, pero may busilak na puso. Nakita ni Junbert ang mga pilat ni Edna—sa katawan at sa puso—at tinanggap niya ang mga ito. Minahal niya si Carlo na parang tunay na anak.

Pebrero 2025, ikinasal sina Edna at Junbert sa isang civil wedding. Sa pagkakataong ito, hindi ito pambayad utang. Walang sapilitan. Walang takot. Puro pagmamahal lang.

Inampon ni Junbert si Carlo nang legal at ibinigay ang kanyang apelyido. Sa wakas, nahanap ni Edna ang pamilyang matagal niyang pinapangarap. Ang pamilyang hindi nasusukat sa dugo o sa titulo ng lupa, kundi sa pagmamahal at respeto.

KONKLUSYON

Ang kwento ni Edna ay isang masakit na paalala sa realidad ng Human Trafficking na nagbabalat-kayong “Arranged Marriage” sa Pilipinas. Ipinapakita nito na minsan, ang mga kaaway ay wala sa labas, kundi nasa loob mismo ng ating tahanan. Ngunit higit sa lahat, ito ay kwento ng tagumpay. Na kahit gaano kadilim ang gabi, darating ang umaga basta’t hindi ka susuko sa paglaban para sa iyong karapatan at dignidad.