Tahimik ang lahat. Walang press release, walang maingay na anunsyo. Ngunit sa likod ng katahimikan, may isang pangyayaring unti-unting gumugulo sa isipan ng mga nagmamasid sa loob ng gobyerno—ang biglaang pagpasok ng 204 bagong empleyado sa Office of the Ombudsman bago matapos ang termino ng dating pinuno nito. Sa unang tingin, parang ordinaryong hiring lang. Pero nang umupo ang bagong Ombudsman na si Boying Remulla, doon nagsimulang mabuksan ang masalimuot na tanong: normal ba ito, o may mas malalim na layunin?
Noong Hulyo, halos sabay-sabay na pumasok ang 204 bagong tauhan sa Ombudsman. Para sa isang ahensyang may humigit-kumulang 1,200 empleyado, hindi ito maliit na bilang. Ibig sabihin, halos ikalimang bahagi ng buong opisina ay nadagdagan sa loob lamang ng isang maikling panahon. Mas lalong naging kahina-hinala ang sitwasyon dahil nangyari ito sa mga huling sandali ng panunungkulan ng dating Ombudsman na si Samuel Martires.
Sa mundo ng pulitika, may isang terminong matagal nang kinatatakutan—midnight appointments. Ito ang mga appointment na ginagawa sa huling yugto ng kapangyarihan, madalas para masiguro na may maiiwang impluwensya kahit wala na sa puwesto. Hindi lahat ng ganitong appointment ay awtomatikong masama, ngunit sa isang sensitibong ahensyang tulad ng Ombudsman, bawat galaw ay may bigat.
Pag-upo ni Ombudsman Remulla, hindi siya nag-aksaya ng oras. Sa halip na tanggapin na lang ang iniwang sistema, agad niyang pinasuri ang mga bagong pasok. Ang unang hakbang: hilingin sa lahat ng 204 na empleyado na magpasa ng courtesy resignation at mag-reapply. Ayon kay Remulla, ito ay bahagi ng anim na buwang probationary period at paraan para masiguro na dumaan sa tamang proseso ang lahat.
Para sa ilan, ito ay simpleng housekeeping. Para sa iba, ito ay malinaw na senyales ng malalim na pagdududa. Bakit kailangang ipag-resign ang lahat kung wala namang problema? Bakit ngayon lang, at hindi noong una pa lang sila pumasok?
Dito nagsimulang umalingawngaw ang mas mabigat na bulung-bulungan—na baka may mga “espiya” sa loob. Sa konteksto ng gobyerno, ang salitang ito ay hindi laging nangangahulugang dayuhang ahente. Maaaring ito ay mga taong may loyalty pa rin sa dating pamunuan, o mga tauhang may layuning maglabas ng sensitibong impormasyon sa maling oras at maling kamay.
At kung iisipin, delikado nga ang ganitong posibilidad. Ang Ombudsman ang bantay laban sa katiwalian. Dito hinahawakan ang mga kaso laban sa makapangyarihang opisyal. Kung may mga taong nasa loob na hindi malinaw ang katapatan, sino ang magbabantay sa bantay?
May mga nagsasabi na ilan sa mga bagong hire ay malalapit umano sa dating Ombudsman. Kung totoo man o hindi, sapat na ang ganitong hinala para mag-ingat ang bagong pamunuan. Isang maling galaw lang, isang dokumentong mailabas nang wala sa oras, at maaaring maapektuhan hindi lang ang Ombudsman kundi pati ang buong administrasyon ni Pangulong Ferdinand “Bongbong” Marcos Jr.
Ngunit mahalagang linawin: hindi lahat ng 204 ay dapat husgahan agad. Marami sa kanila ay maaaring nag-apply nang maayos, dumaan sa normal na proseso, at walang kinalaman sa pulitika. Ito ang dahilan kung bakit iginiit ni Remulla na ang reapplication ay hindi parusa kundi pagsala. Kung malinis ang hangarin, walang dapat ikatakot.
Sa ganitong hakbang, malinaw ang mensahe: sa ilalim ng bagong pamunuan, walang puwang ang kaduda-dudang proseso. Lahat ay kailangang dumaan sa parehong pagsusuri, gaano man kataas o kababa ang posisyon. Tinawag pa ang tulong ng Civil Service Commission upang tiyakin na ang lahat ng appointment ay naaayon sa patakaran at batas.
Ngunit hindi pa rin nawawala ang mas malalaking tanong. Kung totoo na may kahina-hinalang galaw, bakit tila walang nakaalerto noon? Bakit ngayon lang ito napag-usapan nang lantaran? May nagbulag-bulagan ba? O sadyang kailangan munang may bagong lider na handang kumalabit sa tahimik na sistema?
Para sa publiko, ang isyung ito ay hindi lang tungkol sa trabaho ng 204 na tao. Isa itong usapin ng tiwala. Tiwala sa mga institusyon. Tiwala na ang mga ahensyang dapat magtanggol sa taumbayan ay hindi nagiging laruan ng kapangyarihan.
Sa administrasyon ni Pangulong Marcos, ang anumang banta sa integridad ng mga ahensya ay awtomatikong nagiging isyu ng pambansang seguridad—hindi dahil may digmaan, kundi dahil ang tiwala ng mamamayan ang unang nasisira kapag may bahid ng intriga at lihim.
Hanggang ngayon, wala pang matibay na ebidensya na nagpapatunay na may tunay ngang “espiya” sa loob ng Ombudsman. At marahil, sana nga ay wala. Ngunit sa mata ng isang lider na nais linisin ang sistema, mas mabuting mag-ingat kaysa magsisi.
Ang nangyayaring ito ay paalala na sa gobyerno, hindi sapat ang tahimik na operasyon. Kailangan ng malinaw na proseso, bukas na pagsusuri, at tapang na tanungin ang mga bagay na matagal nang hindi kinikibo. Sapagkat sa katahimikan madalas nagtatago ang mga problema.
Sa huli, ang magiging sukatan ng lahat ng ito ay hindi ang dami ng nag-resign o nag-reapply, kundi kung lalabas bang mas matatag, mas malinis, at mas mapagkakatiwalaan ang Office of the Ombudsman. Doon malalaman kung tama ang hinala, o kung ito ay simpleng paglilinis lamang ng isang bagong pamunuan na ayaw mag-iwan ng puwang para sa duda.
At habang patuloy ang pagsusuri, isang tanong ang nananatili sa isip ng marami: sapat na ba ang ginawa para masigurong walang makakalusot na makapipinsala sa gobyerno at sa bayan? O may mas malalim pang katotohanang unti-unting mabubunyag?